کتابشناسی زیارت (کتابشناسی زیارت، مزار...)

ص: 17
رسول جعفریان. چاپ دوم: تهران، نشر مشعر، 1382، 408 ص. (موضوع: زیارتگاه‌های اسلامی)
این نوشتار، تحقیقی درباره آثار و اماکن مذهبی شهرهای مکه و مدینه است که مؤلف با بهره‌گیری از هفتاد و چهار کتاب مهم در تاریخ اسلام و مکه و مدینه؛ مانند المغازی واقدی، اخبار مدینة الرسول ابن نجار، تاریخ المدینة المنورة ابن شبه، سفرنامه ابن بطوطه، مروج الذهب مسعودی و همچنین تجربیات و مشاهدات سفر حج خود، آن را به رشته تحریر درآورده است.
مؤلف در مقدمه کتاب، درباره اهمیت شناخت آثار تاریخی این دو شهر مقدس آورده است:
مشتاقان حرم خدا و رسول (ص) با سفر به این دو حرم شریف، افزون بر انجام مناسک حج، در جست و جوی یادگارهایی هستند که پیامبر خدا، امیرمؤمنان و دیگر چهره‌های برجسته و مخلص صدر اسلام از خود بر جای گذاشته‌اند. آنان علاقه‌مندند، آثار متبرک موجود در حرمین را بشناسند و با حضور در آنجا تعلق خاطرِ خویش را به آن بزرگواران نشان دهند و با خواندن نماز و دعا، توشه‌ای برای آخرت خویش برگیرند. (ص 17)
به اعتقاد مؤلف، اگرچه هدف از سفر حج، انجام اعمال حج است و
زائری که به عشق زیارت خانه خدا و قبر رسول خدا (ص) عازم حجاز می‌شود، می‌بایست پیش از سفر، آگاهی‌هایی از چگونگی این سفر داشته باشد و ضروری‌ترین کار، آموختن مناسک حج است، اما روشن است که اعمال و مناسک، بخشی از سفر حج است؛ آنچه که به عنوان فضاسازی ذهنی برای انجام اعمال و زیارت اماکن متبرکه مکه و مدینه اهمیت دارد، آشنایی با تاریخ این دو شهر و نیز مکان‌های قدسی آنها است که بی‌شک، علاقه‌مند به دانستن آن هستند:
این ضرورت سبب شده است تا از روزگاران کهن، کسانی در حدود نگارش آثاری در شناخت این دو شهر برآیند تا مورد استفاده حجاج قرار گیرد. طبیعی است که آثار پیشین با همه تفصیل و ارزشی که دارند نه زبانشان و نه کم و کیفشان، مناسب با وضعیت اطلاعات امروزین زائران نیست. به علاوه تغییراتی که در هر مکان یا بنا روی داده، ضرورت به روز کردن اطلاعات این قبیل آثار را که به هدف راهنمایی زائران نوشته می‌شود، توجیه می‌کند. (ص 18)
از مهم‌ترین ویژگی‌های این کتاب، علاوه بر مستند و مستدل بودن آن، این است که اطلاعات مربوط به اماکن مقدسه مکه و مدینه به روز است و به منظور استفاده آسان‌تر، نقشه‌ها و تصاویر این اماکن نیز آورده شده است.
در مقدمه کتاب، مهم‌ترین کتاب‌هایی که درباره تاریخ و جغرافیای مکه و مدینه از قرن دوم تا عصر حاضر نوشته شده، آمده است. در تاریخ مکه کتاب‌هایی مانند اخبار مکه از ابوالولید ازرقی (قرن دوم) اخبار مکه از ابوعبدالله فاکهی (قرن سوم) اعلام باعلامه بیت الله الحرام از محمد بن احمد نهروانی (قرن دهم).
در تاریخ مدینه کتاب‌هایی مانند تاریخ المدینة المنورة از ابوزید عمربن شبه نمیری (قرن سوم) الدرة الثمینه فی تاریخ المدینة از ابن نجار (قرن 6) اخبار مدینه از نورالدین علی سمهودی (قرن 9).
فهرست
بخش اول/ مکه مکرمه: مکه و کعبه پیش از اسلام، تاریخ مکه در دوره اسلامی، کعبه در مسجد الحرام در دوره اسلامی، تاریخچه بنای بخش‌های مسجد الحرام، مساجد مکه، مشاعر مقدسه و مساجد آن‌ها، آثار تاریخی و مذهبی مکه (شعب ابی‌طالب، مولد النبی، کوه و غار حرا، مقبره شهدای فخ و ...)
بخش دوم/ مدینه منوره: یثرب و اسلام، مسجد النبی، روضه شریف، مساجد و اماکن متبرک جنوب مدینه، مساجد و اماکن متبرک شرق و غرب مدینه، بقیع و آثار تاریخی آن (تاریخچه بقیع، عنایت رسول خدا به دفن‌شدگان بقیع، قبور ائمه، قبر منسوب به حضرت فاطمه و ...)

اخبار مدینه‌